BÁO CÁO NGHIÊN CỨU CHIẾN LƯỢC:

PHÂN TÍCH TOÀN DIỆN VÀ CHUYÊN SÂU VỀ TÌNH HÌNH PHÁT TRIỂN NGÀNH HÀNG TÔM CÀNG XANH TẠI ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG (2024-2025)

Chương 1: Bối cảnh Vĩ mô và Sự chuyển dịch Cơ cấu Sinh thái tại Đồng bằng sông Cửu Long

1.1. Vị thế chiến lược của Tôm càng xanh trong kỷ nguyên biến đổi khí hậu

Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), vùng châu thổ trù phú bậc nhất Đông Nam Á, đang đứng trước những thách thức sinh tồn chưa từng có do tác động kép của biến đổi khí hậu toàn cầu và sự thay đổi dòng chảy thượng nguồn sông Mekong. Trong bối cảnh xâm nhập mặn ngày càng lấn sâu vào nội đồng, làm thay đổi căn bản hệ sinh thái nước ngọt truyền thống, ngành thủy sản buộc phải tìm kiếm những đối tượng nuôi thích ứng linh hoạt. Tôm càng xanh (Macrobrachium rosenbergii), với đặc tính sinh học độc đáo là loài giáp xác nước ngọt nhưng có khả năng chịu đựng và phát triển tốt trong môi trường nước lợ độ mặn thấp (dưới 10‰), đã nổi lên như một nhân tố trung tâm trong chiến lược thích ứng “thuận thiên” của vùng.

Không còn là đối tượng nuôi phụ hay mang tính tự phát, tôm càng xanh trong giai đoạn 2024-2025 đã được định vị lại là một mắt xích quan trọng trong an ninh lương thực và kinh tế nông hộ. Đặc biệt, sự tích hợp của loài này vào các hệ thống canh tác đa dạng sinh học như Tôm – Lúa (Cà Mau, Kiên Giang) hay Tôm – Dừa (Bến Tre) không chỉ giúp tối ưu hóa hiệu quả sử dụng đất mà còn tạo ra những rào cản sinh học tự nhiên chống lại dịch bệnh và suy thoái môi trường. Theo định hướng phát triển quốc gia, Việt Nam phấn đấu đến năm 2025, diện tích nuôi tôm càng xanh sẽ đạt mốc 50.000 ha, với sản lượng kỳ vọng 50.000 tấn và kim ngạch xuất khẩu chạm ngưỡng 100 triệu USD. Những con số này phản ánh tham vọng đưa tôm càng xanh từ một sản phẩm tiêu dùng nội địa trở thành mặt hàng xuất khẩu chủ lực, song hành cùng tôm sú và tôm thẻ chân trắng.

1.2. Bức tranh khí hậu và thủy văn niên vụ 2024-2025

Phân tích dữ liệu khí tượng thủy văn cho thấy niên vụ 2024-2025 chịu sự chi phối mạnh mẽ của hiện tượng El Nino, kéo theo những diễn biến thời tiết cực đoan. Ngay từ cuối tháng 12/2024, xâm nhập mặn đã xuất hiện sớm và tiến sâu vào đất liền hơn 40km tại các cửa sông lớn, đặt ra áp lực nặng nề lên lịch thời vụ thả giống. Tại các tỉnh ven biển như Sóc Trăng, Tiền Giang và Bến Tre, độ mặn tăng cao trong các tháng mùa khô (tháng 3-4) đã buộc các cơ quan quản lý nông nghiệp phải khuyến cáo nông dân điều chỉnh lịch xuống giống để tránh thiệt hại do sốc môi trường.

Sự biến động này tạo ra hai mặt của vấn đề: một mặt, nó thu hẹp diện tích nước ngọt hoàn toàn, gây khó khăn cho các vùng nuôi chuyên canh truyền thống; nhưng mặt khác, nó lại mở rộng vùng sinh thái nước lợ – môi trường lý tưởng cho các mô hình luân canh tôm – lúa. Các báo cáo từ Cục Thủy sản và các đài khí tượng địa phương cảnh báo về nguy cơ hạn hán và thiếu nước ngọt kéo dài đến tháng 6/2024, yêu cầu người nuôi phải chủ động các giải pháp trữ ngọt và quản lý độ mặn chặt chẽ. Chính trong bối cảnh khắc nghiệt này, sức sống và hiệu quả kinh tế của con tôm càng xanh lại càng được khẳng định, khi nó trở thành “cứu cánh” cho hàng chục ngàn hộ nông dân tại các vùng chuyển đổi mặn – ngọt.

Chương 2: Phân tích Chuyên sâu các Hệ thống Canh tác và Công nghệ Nuôi

Sự thành công của ngành hàng tôm càng xanh tại ĐBSCL không dựa trên một quy trình đơn lẻ mà là sự tổng hòa của nhiều mô hình canh tác thích ứng với từng tiểu vùng sinh thái.

2.1. Mô hình Tôm càng xanh – Lúa: Đỉnh cao của Nông nghiệp Sinh thái

Đây là mô hình chiếm tỷ trọng diện tích lớn nhất và được xem là bền vững nhất hiện nay. Bản chất của mô hình này là sự luân phiên hoặc xen canh giữa trồng lúa và nuôi tôm, tận dụng triệt để mối quan hệ cộng sinh giữa động vật và thực vật.

Cơ chế vận hành và Tương tác sinh học: Trong hệ thống này, tôm càng xanh đóng vai trò như những “cỗ máy làm đất” sinh học. Chúng tiêu thụ các loại sâu rầy hại lúa, ấu trùng sâu bọ và mùn bã hữu cơ, giúp giảm thiểu, thậm chí loại bỏ hoàn toàn nhu cầu sử dụng thuốc bảo vệ thực vật. Ngược lại, sau khi thu hoạch lúa, phần rơm rạ và gốc lúa phân hủy tạo thành chuỗi thức ăn tự nhiên giàu dinh dưỡng (trùn chỉ, ốc gạo, sinh vật phù du) cho tôm phát triển. Phân thải của tôm lại trở thành nguồn phân bón hữu cơ cho vụ lúa tiếp theo, tạo nên một vòng tuần hoàn khép kín.

Hiệu quả thực tiễn năm 2024: Tại huyện Thới Bình (Cà Mau), vùng trọng điểm của mô hình này với gần 19.000 ha, nông dân áp dụng quy trình nuôi hoàn toàn tự nhiên (“con tôm ôm cây lúa”). Thời gian nuôi kéo dài khoảng 5 tháng, trùng khớp với nhịp sinh trưởng của cây lúa mùa. Số liệu thu thập từ vụ thu hoạch đầu năm 2024 cho thấy năng suất tôm đạt mức ổn định, mang lại lợi nhuận ròng từ 80 đến 100 triệu đồng/ha/năm. Một nông dân điển hình tại xã Biển Bạch Đông sở hữu 1,5 ha có thể thu về hơn 500kg tôm thương phẩm, với lợi nhuận riêng từ tôm đạt 55 triệu đồng, chưa kể nguồn thu từ lúa hữu cơ. Sự ổn định này giúp nông dân an tâm sản xuất, không bị cuốn vào vòng xoáy rủi ro cao như nuôi tôm công nghiệp.

2.2. Mô hình Tôm – Dừa: Khai thác tầng sinh thái bỏ ngỏ

Tại tỉnh Bến Tre, “thủ phủ dừa” của cả nước, mô hình nuôi tôm càng xanh trong mương vườn dừa là một sáng tạo độc đáo nhằm tối đa hóa thu nhập trên đơn vị diện tích.

Đặc điểm kỹ thuật: Hệ thống mương liếp trong vườn dừa, vốn có chức năng chính là thoát nước và giữ ẩm, nay được tận dụng để thả nuôi tôm. Tán dừa che phủ tạo ra vi khí hậu mát mẻ, ổn định nhiệt độ nước, giảm thiểu sốc nhiệt cho tôm trong những ngày nắng nóng gay gắt. Các dự án khuyến nông tại các huyện Mỏ Cày Nam, Giồng Trôm đã chứng minh tính hiệu quả của mô hình này với các thông số kỹ thuật ấn tượng: tỷ lệ sống đạt trên 60%, kích cỡ thu hoạch trung bình 30 con/kg, và năng suất có thể đạt tới 660 kg/ha.

Giá trị kinh tế gia tăng: Nuôi tôm trong vườn dừa không đòi hỏi chi phí đầu tư hạ tầng lớn như nuôi ao chuyên canh. Nông dân chỉ cần cải tạo mương, sử dụng vôi để ổn định pH và quản lý màu nước. Lợi nhuận thu được từ tôm được xem là phần “thưởng thêm” đáng kể, giúp nông dân có vốn tái đầu tư cho cây dừa. Tỉnh Bến Tre đã đưa mô hình này vào chiến lược phát triển nông nghiệp, với kế hoạch mở rộng thêm 700 ha dừa hữu cơ kết hợp nuôi tôm càng xanh trong giai đoạn 2024-2025.

2.3. Đột phá Công nghệ: Nuôi Tôm càng xanh toàn đực

Một trong những hạn chế sinh học lớn nhất của tôm càng xanh là sự chênh lệch kích cỡ giữa con đực và con cái (tôm cái khi mang trứng sẽ chậm lớn), cũng như hiện tượng phân đàn mạnh trong quần thể. Công nghệ nuôi tôm toàn đực đã giải quyết triệt để vấn đề này.

Quy trình nuôi hai giai đoạn: Để tối ưu hóa tỷ lệ sống và kiểm soát môi trường, quy trình nuôi tôm toàn đực thường được chia làm hai giai đoạn. Giai đoạn 1 (ương dưỡng) nuôi tôm post trong ao nhỏ hoặc bể dèo để dễ dàng chăm sóc và quản lý sức khỏe ban đầu. Giai đoạn 2 (nuôi thương phẩm) chuyển tôm sang ao lớn với mật độ thưa hơn. Phương pháp này giúp rút ngắn thời gian nuôi thương phẩm, giảm rủi ro dịch bệnh và đặc biệt là tăng năng suất.

Hiệu quả vượt trội: Số liệu từ các mô hình thí điểm cho thấy nuôi tôm toàn đực giúp tăng tỷ lệ sống từ 4-10% và năng suất tăng vọt từ 25-80% so với nuôi quần thể hỗn hợp truyền thống. Năng suất bình quân có thể đạt 2 tấn/ha/vụ. Về mặt tài chính, lợi nhuận từ mô hình này đạt gần 900 triệu đồng/ha, cao hơn 30-55% so với cách nuôi cũ. Với giá bán tôm đực kích cỡ lớn (loại 1) luôn ở mức cao trên 300.000 đồng/kg, đây là hướng đi làm giàu cho những nông hộ có khả năng đầu tư thâm canh.

2.4. Nuôi xen ghép trong ao tôm nước lợ

Tại các vùng nuôi tôm sú quảng canh cải tiến ở Trà Vinh, Bạc Liêu, tôm càng xanh được thả ghép như một giải pháp “vệ sinh môi trường”. Tôm càng xanh có tập tính ăn đáy, sử dụng thức ăn thừa và mùn bã hữu cơ, giúp làm sạch đáy ao, hạn chế ô nhiễm và giảm áp lực dịch bệnh cho tôm sú. Đây là chiến lược đa dạng hóa rủi ro: nếu tôm sú gặp sự cố, nông dân vẫn còn nguồn thu từ tôm càng xanh, và ngược lại.

Bảng 1: So sánh Hiệu quả và Đặc điểm Kỹ thuật các Mô hình Nuôi chính (Dữ liệu tổng hợp 2024)

Chương 3: Bức tranh Sản xuất tại các Địa phương Trọng điểm

3.1. Tỉnh Cà Mau: Khẳng định thương hiệu “Lúa thơm – Tôm sạch”

Cà Mau tiếp tục giữ vững vị thế là “thủ phủ” của mô hình tôm – lúa tại ĐBSCL. Niên vụ 2024, tổng diện tích canh tác lúa – tôm của tỉnh đạt hơn 37.100 ha. Huyện Thới Bình là điểm sáng tiêu biểu với gần 19.000 ha, nơi mà tư duy sản xuất của nông dân đã chuyển dịch mạnh mẽ từ số lượng sang chất lượng.

Điểm đặc biệt trong năm 2024 là sự phấn khởi của nông dân nhờ “trúng mùa, trúng giá”. Vào thời điểm thu hoạch rộ đầu năm (trước Tết Nguyên đán), khi lúa bắt đầu chín và nước rút dần, nông dân thu hoạch tôm càng xanh thương phẩm với giá bán tại ruộng dao động từ 100.000 – 130.000 đồng/kg tùy kích cỡ. Sự thành công này củng cố niềm tin vào mô hình sản xuất thích ứng biến đổi khí hậu, nơi mà cây lúa và con tôm hỗ trợ nhau cùng tồn tại. Chính quyền tỉnh Cà Mau đang đẩy mạnh các chương trình chứng nhận hữu cơ quốc tế (như ASC, Naturland) cho các vùng nuôi này để nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm.

3.2. Tỉnh Kiên Giang: Thách thức từ biến động thị trường và thời tiết

Là địa phương có diện tích quy hoạch nuôi tôm càng xanh lớn nhất vùng (trên 40.000 ha), tập trung chủ yếu ở vùng đệm U Minh Thượng, Kiên Giang đóng vai trò quan trọng trong tổng sản lượng của cả nước. Tuy nhiên, năm 2024 là một năm đầy thách thức đối với người nuôi tôm tại đây.

Mặc dù kế hoạch đặt ra là 43.500 ha, nhưng diện tích thực tế thả nuôi trong 6 tháng đầu năm chỉ đạt 34.886 ha (khoảng 80% kế hoạch). Nguyên nhân chính đến từ sự sụt giảm giá tôm thương phẩm kéo dài trong hai năm trước đó, khiến nông dân e ngại rủi ro và thu hẹp quy mô đầu tư. Thêm vào đó, năng suất thu hoạch tại một số khu vực như xã U Minh Thượng chỉ đạt mức khiêm tốn 200-300 kg/ha. Điều này cho thấy cần có những giải pháp kỹ thuật đột phá hơn và tổ chức lại sản xuất để nâng cao năng suất trên đơn vị diện tích, thay vì chỉ dựa vào mở rộng diện tích theo chiều rộng.

3.3. Tỉnh Đồng Tháp: Khai thác lợi thế mùa nước nổi

Khác với các tỉnh ven biển, Đồng Tháp phát triển nuôi tôm càng xanh dựa trên chế độ thủy văn của vùng đầu nguồn sông Cửu Long. Mô hình nuôi tôm đăng quầng hoặc nuôi trong ruộng lúa mùa nước nổi là nét đặc trưng tại các huyện Tam Nông, Hồng Ngự, Thanh Bình.

Mặc dù diện tích nuôi có xu hướng biến động do điều kiện lũ về (lũ thấp hoặc về muộn ảnh hưởng đến lịch thời vụ), nhưng sản lượng tôm càng xanh của tỉnh vẫn duy trì ở mức đáng kể, ước đạt hơn 1.600 tấn. Năng suất nuôi trong mùa lũ đạt trung bình 1,3 tấn/ha. Tỉnh đang tập trung khắc phục vấn đề chất lượng con giống – vốn là điểm nghẽn lớn khi nông dân thường phải mua giống trôi nổi giá rẻ từ biên giới – bằng cách khuyến khích các trại giống địa phương nâng cao năng lực sản xuất. Lợi nhuận từ nuôi tôm mùa lũ ước tính cao gấp 2-3 lần so với độc canh cây lúa, giúp giải quyết việc làm cho lao động nhàn rỗi trong mùa nước nổi.

3.4. Tỉnh Bến Tre: Đi đầu trong Gia tăng Chuỗi giá trị

Bến Tre thể hiện sự năng động vượt trội trong việc đa dạng hóa sản phẩm và xây dựng thương hiệu. Không chỉ dừng lại ở việc bán tôm tươi sống, Bến Tre đã phát triển thành công các sản phẩm chế biến sâu.

Điển hình là Hợp tác xã (HTX) Nông nghiệp – Dịch vụ An Thạnh tại huyện Thạnh Phú. Với diện tích 50 ha nuôi tôm càng xanh xen lúa, HTX này đã đi tiên phong trong việc sản xuất “Tôm càng xanh lột” và đang hoàn thiện hồ sơ công nhận sản phẩm OCOP 3 sao. Đây là bước đi chiến lược giúp tháo gỡ khó khăn về đầu ra, vì tôm lột có giá trị thương mại cao hơn nhiều và dễ dàng bảo quản, vận chuyển đi xa dưới dạng cấp đông. Toàn huyện Thạnh Phú hiện có khoảng 6.000 ha nuôi tôm càng xanh với đa dạng các mô hình: trong ruộng lúa, vườn dừa và chuyên canh. Tỉnh cũng đang đẩy mạnh đầu tư hạ tầng điện và thủy lợi cho các vùng nuôi công nghệ cao tại ba huyện biển Ba Tri, Bình Đại và Thạnh Phú, với mục tiêu đạt 4.000 ha nuôi ứng dụng công nghệ cao vào năm 2025.

3.5. Tỉnh Trà Vinh: Chuẩn hóa theo tiêu chuẩn VietGAP

Trà Vinh tập trung vào việc nâng cao chất lượng sản phẩm thông qua các chứng nhận tiêu chuẩn. Tại Cù lao Long Hòa (xã Long Hòa), địa phương đã thành lập 2 tổ hợp tác nuôi tôm càng xanh theo hướng VietGAP với tổng diện tích hơn 50 ha. Việc áp dụng quy trình VietGAP giúp kiểm soát chặt chẽ đầu vào, hạn chế hóa chất và kháng sinh, từ đó tạo ra sản phẩm an toàn, dễ dàng tiếp cận các kênh phân phối hiện đại.

Hiệu quả kinh tế ghi nhận từ vụ 2023-2024 rất khả quan: một hộ nuôi quy mô lớn có thể đạt sản lượng 1,3 tấn tôm thương phẩm, thu về trên 300 triệu đồng. Mặc dù giá tôm dịp Tết 2024 có giảm nhẹ (khoảng 30.000 – 40.000 đồng/kg so với cùng kỳ năm trước), nhưng nhờ năng suất ổn định và chi phí được quản lý tốt, người nuôi vẫn đảm bảo có lãi.

Chương 4: Dịch tễ học và Quản lý Rủi ro Môi trường

4.1. Bệnh Đục cơ và Trắng đuôi (White Tail Disease – WTD): Mối đe dọa hàng đầu

Trong bức tranh nuôi tôm càng xanh năm 2024, dịch bệnh vẫn là rào cản kỹ thuật lớn nhất, đặc biệt là bệnh Trắng đuôi (WTD).

• Tác nhân gây bệnh: Bệnh do sự kết hợp của hai loại virus: Macrobrachium rosenbergii Nodavirus (MrNV) và Extra Small Virus (XSV). MrNV là tác nhân chính, có hình cầu đường kính khoảng 25nm, trong khi XSV là virus vệ tinh siêu nhỏ.

• Triệu chứng lâm sàng: Dấu hiệu điển hình là phần cơ đuôi của tôm chuyển sang màu trắng đục hoặc trắng sữa, sau đó lan dần lên phần ngực và đầu. Tôm bệnh thường lờ đờ, kém ăn, bơi lội yếu ớt và chết nhanh chóng.

• Mức độ nguy hiểm: Tại các trại sản xuất giống, tỷ lệ chết do WTD có thể lên tới 100% chỉ trong vòng 2-3 ngày sau khi phát hiện triệu chứng. Ở giai đoạn nuôi thương phẩm, bệnh gây thiệt hại lớn về năng suất và chất lượng tôm thu hoạch.

• Cơ chế lây lan: Virus lây truyền dọc từ tôm bố mẹ sang ấu trùng và lây truyền ngang qua môi trường nước hoặc vật chủ trung gian. Hiện tại chưa có thuốc đặc trị hữu hiệu, do đó phòng bệnh bằng cách sàng lọc tôm bố mẹ sạch bệnh (PCR) và quản lý chất lượng nước là giải pháp duy nhất.

4.2. Các bệnh lý khác và Tác động của môi trường

Bên cạnh WTD, tôm càng xanh còn đối mặt với Bệnh Đốm trắng (White Spot Disease) do Baculovirus gây ra, biểu hiện bằng các đốm trắng dưới vỏ đầu ngực và gây chết rải rác. Ngoài ra, Bệnh đóng rong, đen mang thường xuất hiện trong các ao nuôi có môi trường nước kém, tích tụ nhiều chất hữu cơ và khí độc đáy ao.

Năm 2024, các đợt nắng nóng gay gắt kéo dài kết hợp với độ mặn tăng cao do xâm nhập mặn đã làm suy giảm sức đề kháng tự nhiên của tôm, tạo điều kiện thuận lợi cho mầm bệnh bùng phát. Hiện tượng đục cơ do sốc nhiệt hoặc thiếu khoáng chất cũng được ghi nhận rải rác, đặc biệt là vào thời điểm giao mùa.

4.3. Chiến lược quản lý sức khỏe tổng hợp

Để ứng phó, các chuyên gia khuyến cáo nông dân tuân thủ nghiêm ngặt lịch thời vụ, tránh thả giống vào những thời điểm thời tiết cực đoan (nắng nóng đỉnh điểm hoặc mưa dầm). Sử dụng chế phẩm sinh học (probiotic) định kỳ để xử lý đáy ao và cải thiện hệ vi sinh vật đường ruột cho tôm được xem là giải pháp bền vững thay thế cho kháng sinh. Đồng thời, việc bổ sung khoáng chất, vitamin C và lecithin vào thức ăn giúp tăng cường hệ miễn dịch và hỗ trợ quá trình lột xác của tôm.

Chương 5: Phân tích Chuỗi Giá trị và Hiệu quả Kinh tế

5.1. Phân tích chi phí đầu vào và Giá thành sản xuất

Năm 2024 chứng kiến sự biến động của các yếu tố đầu vào:

• Con giống: Giá tôm giống có xu hướng tăng nhẹ, dao động quanh mức 110 đồng/con post. Tuy nhiên, chất lượng con giống vẫn là vấn đề nan giải khi nguồn cung giống sạch bệnh, chất lượng cao tại chỗ chưa đáp ứng đủ nhu cầu, buộc nông dân phải sử dụng giống không rõ nguồn gốc hoặc nhập khẩu tiểu ngạch với rủi ro cao.

• Thức ăn: Giá thức ăn thủy sản duy trì ở mức cao, tạo áp lực lớn lên giá thành sản xuất, đặc biệt đối với mô hình nuôi chuyên canh thâm canh. Ngược lại, mô hình tôm – lúa có lợi thế cạnh tranh vượt trội nhờ tận dụng được nguồn thức ăn tự nhiên, giúp giảm chi phí thức ăn nhân tạo xuống mức tối thiểu (Cost of Goods Sold thấp), từ đó bảo toàn biên lợi nhuận ngay cả khi giá bán sụt giảm.

5.2. Biến động Giá bán và Cấu trúc thị trường

Thị trường tôm càng xanh năm 2024-2025 phân hóa rõ rệt thành hai phân khúc:

• Phân khúc Tôm “Oxy” (Tôm sống chất lượng cao): Đây là phân khúc mang lại lợi nhuận cao nhất. Tôm kích cỡ lớn (loại 1, dưới 10 con/kg), khỏe mạnh, được vận chuyển sống bằng sục khí oxy đến các nhà hàng, quán ăn tại TP.HCM và các đô thị lớn. Giá thu mua tại ao cho loại này ổn định ở mức cao, từ 115.000 – 130.000 đồng/kg, giá bán lẻ có thể lên tới 240.000 – 300.000 đồng/kg.

• Phân khúc Tôm ướp đá/Nguyên liệu: Dành cho tôm kích cỡ nhỏ, tôm yếu hoặc thu hoạch đồng loạt số lượng lớn không thể vận chuyển sống. Phân khúc này chịu sự cạnh tranh gay gắt và biến động giá mạnh. Trong các đợt thu hoạch rộ hoặc khi thị trường tiêu thụ chậm, giá có thể rớt xuống mức “đáy” 100.000 đồng/kg, thậm chí thấp hơn, khiến người nuôi chuyên canh gặp khó khăn.

Bảng 2: Biến động giá Tôm càng xanh thương phẩm tại ĐBSCL (Ghi nhận năm 2024)

Chương 6: Thị trường Tiêu thụ và Triển vọng Xuất khẩu

6.1. Thị trường Trung Quốc: Động lực tăng trưởng chính

Trung Quốc tiếp tục là thị trường tiêu thụ thủy sản lớn nhất của Việt Nam và là đích đến tiềm năng nhất cho con tôm càng xanh. Năm 2024, kim ngạch xuất khẩu thủy sản sang thị trường tỷ dân này bứt phá mạnh mẽ, đạt 1,9 tỷ USD, vượt qua cả Mỹ và Nhật Bản. Nhu cầu tiêu thụ thủy sản tươi sống của tầng lớp trung lưu Trung Quốc đang phục hồi mạnh sau đại dịch. Đặc biệt, lợi thế địa lý gần gũi cho phép Việt Nam xuất khẩu tôm tươi sống qua đường biên giới đất liền, giảm thiểu tỷ lệ hao hụt so với vận chuyển đường biển đi các thị trường xa. Việc Trung Quốc mở cửa mạnh mẽ cho nhập khẩu nông sản chính ngạch là cơ hội vàng để tôm càng xanh Việt Nam thâm nhập sâu hơn vào thị trường này, thay vì chỉ đi đường tiểu ngạch đầy rủi ro như trước đây.

6.2. Thị trường Mỹ và EU: Khe cửa hẹp cho sản phẩm chế biến

Tại thị trường Mỹ và EU, tôm càng xanh khó cạnh tranh trực tiếp với tôm thẻ chân trắng giá rẻ từ Ecuador và Ấn Độ ở phân khúc tôm đông lạnh nguyên con. Tuy nhiên, cơ hội nằm ở các sản phẩm chế biến sâu, giá trị gia tăng cao (như tôm lột, tôm tẩm bột, tôm nấu chín). Năm 2025, ngành tôm Việt Nam đặt mục tiêu xuất khẩu kỷ lục 4,6 tỷ USD, trong đó tôm càng xanh được kỳ vọng đóng góp 100 triệu USD. Để đạt được điều này, các doanh nghiệp cần đầu tư công nghệ chế biến để đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc của các thị trường khó tính này.

6.3. Chiến lược OCOP và Tiêu dùng Nội địa

Thị trường nội địa 100 triệu dân vẫn là bệ đỡ vững chắc cho ngành tôm càng xanh. Xu hướng tiêu dùng đang chuyển dịch sang các sản phẩm an toàn, có nguồn gốc rõ ràng và tiện lợi. Sự thành công của sản phẩm “Tôm càng xanh lột” OCOP tại Bến Tre là minh chứng cho thấy tiềm năng của việc nâng tầm giá trị sản phẩm địa phương. Các chuỗi siêu thị, cửa hàng thực phẩm sạch đang ngày càng quan tâm đến các sản phẩm tôm sinh thái (tôm lúa, tôm rừng) từ ĐBSCL.

Chương 7: Kết luận và Kiến nghị Chiến lược

7.1. Kết luận

Ngành nuôi tôm càng xanh tại ĐBSCL giai đoạn 2024-2025 đang chuyển mình mạnh mẽ từ chiều rộng sang chiều sâu. Không còn là nghề nuôi tự phát, tôm càng xanh đã trở thành giải pháp sinh kế chiến lược giúp nông dân thích ứng với biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn. Các mô hình Tôm – Lúa, Tôm – Dừa và nuôi toàn đực đã chứng minh được hiệu quả kinh tế và tính bền vững về môi trường. Tuy nhiên, những thách thức về chất lượng con giống, dịch bệnh (đặc biệt là bệnh trắng đuôi), hạ tầng logistics yếu kém và sự thiếu liên kết chuỗi giá trị vẫn là những điểm nghẽn kìm hãm sự phát triển bứt phá của ngành.

7.2. Kiến nghị

Để hiện thực hóa mục tiêu 100 triệu USD xuất khẩu vào năm 2025, báo cáo đề xuất các nhóm giải pháp sau:

1. Về Quy hoạch và Hạ tầng: Rà soát quy hoạch vùng nuôi tôm càng xanh thích ứng với các kịch bản xâm nhập mặn cực đoan. Đầu tư hoàn thiện hệ thống thủy lợi chủ động cấp thoát nước cho các vùng tôm – lúa trọng điểm tại Cà Mau, Kiên Giang.

2. Về Công nghệ Giống: Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ và khuyến khích khu vực tư nhân đầu tư sản xuất giống tôm càng xanh toàn đực, sạch bệnh (SPF) tại chỗ, giảm phụ thuộc vào nguồn giống trôi nổi và nhập khẩu tiểu ngạch.

3. Về Tổ chức Sản xuất: Nhân rộng các mô hình Hợp tác xã kiểu mới, liên kết chặt chẽ giữa nông dân và doanh nghiệp chế biến để giải quyết bài toán đầu ra ổn định. Khuyến khích nuôi theo tiêu chuẩn VietGAP, Organic, ASC để nâng cao vị thế thương hiệu.

4. Về Thị trường: Tập trung khai thác thị trường Trung Quốc qua đường chính ngạch và phát triển các sản phẩm chế biến sâu (tôm lột, tôm giá trị gia tăng) cho thị trường Mỹ, EU và nội địa. Xây dựng thương hiệu chỉ dẫn địa lý cho tôm càng xanh các vùng đặc thù như “Tôm lúa Cà Mau”, “Tôm dừa Bến Tre”.

---

Báo cáo được tổng hợp dựa trên dữ liệu cập nhật mới nhất từ các cơ quan quản lý thủy sản và thị trường tính đến đầu năm 2025